Gwara, język

Kujawy jako jeden z najbardziej wyrazistych i tradycyjnych regionów w Polsce posiada swoją gwarę ludową, czyli terytorialną odmianę języka używaną najczęściej przez ludność wiejską. Gwara Kujawska została wyodrębniona z języka ogólnego i gwar sąsiadujących – wielkopolskiej i mazowieckiej. Dzięki niej możemy czuć się wyjątkowi. Niestety obecnie gwara kujawska zanika i posługują się nią głównie osoby starsze, a jak wiadomo za pomocą mowy porozumiewamy się, przekazujemy sobie różne informacje, historie, tradycję i kulturę. Dlatego, aby nie zapomnieć o naszym regionie i bogactwie kulturowym postanowiliśmy przedstawić Wam oryginalne słowa i zwroty kujawskie. Co ciekawe, niektóre z nich przetrwały do dziś i są dalej używane.

Słowniczek

A

absztyfikant- amant z Bożej łaski

ady- ależ, przecież

adyć- już, teraz, zaraz

ajuści- a jakże, jeszcze czego

akuratny- dokładny

akuratnie- dokładnie, starannie

aplegra- szczep roślinny odnóżka

ancug- garnitur

antrejka- przedpokój

anodyny, amedyny- krople odurzające

apódziesz ty- wynoś się, ( używane np. przy wyganianiu trzody, która weszła w szkodę)

B

babok- strach na wróble, straszydło

baczyć- pilnować

bania- dynia

barzy- bardziej

bebech- brzuch

bebechy- trzewia, wnętrzności lub pościel

bebzun- duży brzuch

berbelucha- mętna ciecz, brudna woda

bety- pościel

bez- przez (zaimek)
bibulić- pisać

bida- bieda, także dwukołowy powóz konny

błóndzić- błądzić

błyndny- błędny

boba- ciepła zimowa czapka, np. futrzana

bochynek- bochenek

boczyć- pilnować

bodej- bodaj

bogać tam- (zwątpienie) czyżby

bogać- gdzież tam, ależ

boleoczy- jaskier

bolóncy- bolący

borgować- pożyczać ( sprzedawać na kredyt, na zeszyt)

bożo krówka- biedronka

brónić- bronić

bryczka- powóz konny

brynda, bryndka- denaturat

burtnik- krawężnik

bymbnić- bębnić

bymbym- bęben

bachać się- kąpać się

badejki- kąpielówki

bamber- chłop

bana- pociąg

bejmy- pieniądze

bimba- tramwaj

blałka- wagary

blubrać- ględzić

blubry- brednie, bzdury

brachol- brat

brechtać się- taplać się w wodzie

bręczeć- marudzić

brękot- maruda

bryle- okulary

bździągwa- pogardliwie o kobiecie

bedłki, bedki- grzyby

bucha, buszka- kurtka, marynarka

bogalicha- pogardliwie bogaczka

bubek- walet w kartach

bulaj- grubas

C

całki- cały

caban- duże, grube zwierze, także człowiek przen.

chabatuła- chrust, suche igliwie, gałązki na opał

chachmyncić- kłamać, gmatwać, oszukiwać 

chachoł- kołnierz

chałupa- wiejski dom

chabas- mięso

chaps- kęs

charchać, charchlać- kaszleć, pochrząkiwać

chechłacz- woreczek z tkaniny wypełniony cukrem zamiast smoczka, gryzak

chechłacz- szczotka do czyszczenia krów

chechłać- plątać, gmatwać, komplikować 

cherlok- cherlak, chudzielec, mizerota

chichrać się- śmiać się

chlib- chleb

chliw- chlew

chmara- dużo, wielka liczba

chodzić po gościach- wybierać się w gościnę, odwiedzać

chęchy- mokre zarośla, moczary, nieużytki

chlać- pić lub np. uchlać- ugryźć

chuncwot- łobuz, urwis

chybotać się- chwiać się, kołysać się

chycać- skakać

chynchy- wertepy, zarośla

cióngnik- ciągnik

cinty-cięty, zawzięty

ciułać- zbierać, gromadzić, oszczędzać

cknić- tęskić

coby- aby, żeby

coroz- coraz

cudok- dziwak

cug- prąd powietrza, przeciąg, przewiew, ciąg w kominie

cweter, cwyter- sweter

cybula- cebula

cyganić- kłamać

cykor- strach

cymboł- cymbał, także głupek

cyntrofuga, cyntryfuga- wirówka do mleka

czekólada- czekolada 

czkowka- czkawka

czort- czart, diabeł

czym pryndzy- czym prędzej

czarnina- zupa a kaczej lub gęsiej krwi

chochla- łyżka wazowa

ciul- oferma, niedorajda

Ć

ćmik- papieros

ćmić- palić, ale także boleć np. ból zęba

ćpnąć, ćpnónć- rzucić

ćwok- oferma, tępak 

D

dekiel- pokrywka, nakrywka

dinks, dynks- rzecz o nieokreślonej nazwie

dobrodzij- dobrodziej

doktór- doktor

donoglać- bolec

dóm- dom

drewinko- drewienko

drobka, drabka- drabina

drobniuchny- drobniutki

drónżyć- drążyć

dryl- siewnik

dryntwy- cierpki

drzaźnić- drażnić

drzyć-drzeć

dubeltowy- podwójny

durch- ciągle

durszlok- cedzak

dycht- całkiem

dyć- przecież

dydek- smoczek, pierś

dać dyla- uciec

dymba- dęba

dynko- spód naczynia, albo przykrywka

dyntko- dętka

dyrdymoły- bzdury , brednie

dzie- gdzie

dzil- część, porcja

dzinki, dzinka- dzięki

dziabka- motyka

dudlać- płakać

drygać- bać się, wystraszyć się

dyrdok, na dyrdoka- żwawo, szybko, w te pędy

dziwolóng- dziwoląg

dzylówka- zelówka, podeszwa

drynda- dorożka

E

ej- słuchaj, zwróć na mnie uwagę

ekensztyjer- wystający po rogach ulic, łazik  

ejber- łobuz

F

facjatka- pomieszczenie mieszkalne na poddaszu

fajerki- kręgi od pieca

fanga- cios

farfocle- mętna zawiesina lub osad

fasa- zbiornik, cysterna do wody

febra- gorączka

fest- mocno, porządnie

filcoki- zimowe buty ze skóry lub gumy z cholewami z filcu

flacha- butla

flance- sadzonki

flancować- sadzić

flaszka- butelka

flejowaty- niechlujny

folgować-ulżyć, pozwalać

framuga- ościeżnica

fufajka- kufajka, waciak

fuga- spoina w murze

fumfel- gówniarz, kumpel, smark

furmanka- powóz konny

furt- ciągle

futer- pasza

futrować- karmić zwierzęta domowe

fyrtel- wyznaczony rejon, część jakiegoś terenu  

faryna- cukier 

fertyk- po wszystkim, koniec

fociu- ojciec

funt- pół kilograma

frechowny- opryskliwy

fujera- ognisko

fujty- nogi

fefry- strach

fifny-kiepski

fyrać, fyrnąć- uciekać

Funcka- lampa

G

gable- widły do ziemniaków, buraków

gadzina- gad, zwierzę

galanty- dość duży; uprzejmy

galańcie- dość dużo

galoty - majtki

gałgan- rozrabiaka, urwis

gały- oczy

ganek- weranda

gapa- ptak z rodziny krukowatych: kruk, gawron, wrona

garować- leżeć w łóżku, spać

gderać- marudzić, nie spieszyć się

giglać- łaskotać

gira- noga

glaca- łysina

glajda- osoba niechlujna

glanc- połysk, polewa, lukier

glancpapir- papier ścierny

glindzić- ględzić

gluba- smarki z nosa

glubka- śliwka mirabelka

gnot- kość

godać- mówić

golorz- fryzjer

golnónć- wypić

gora- ognisko na polu

gościniec- karczma, zajazd, a także droga

gónić się- mieć ruję np. krowa

góra- strych, na górze- na pietrze

gracka, graczka- motyka

grajcarek- korkociąg

gramolić się- wchodzić gdzieś lub na coś nieporadnie

grdyka- krtań

grobki- grabie, grabki

gryfel- rdzeń ołówka

grynzowiny- fusy od kawy lub herbaty

gulorz- indyk

guła- indyczka

gumioki- kalosze

gutalina- pasta do butów

guzdrać się, guzdrzyć się- robić coś bardzo powoli

gymba- twarz

gzić się- uprawiać seks

gzik- twarożek ze śmietaną i szczypiorkiem

gzub- dzieciak

Głabać- kraść, brać całymi garściami

graty- rupiecie

grygolić- bazgrać, brzydko pisac

gajgi- skrzypce

galart- galareta z mięsa, zimne nóżki

gilejza- niezdara

ganc- zupełnie, całkiem

gamuła- gamoń

gibnąć, gibać- dźwignąć, ukraść

gideja- wysoka, chuda kobieta

gnyk - kark

glazejki, glazerki- rękawiczki

golać, hycać- skakać

gęszczoki- gąsięta

grocz- gracz np. skrzypek

grajotko- instrument muzyczny

H

haczyk- także pogrzebacz

hajcować- palić się

hajtnónć się- ożenić się, wyjść za mąż  

heklówka, heklować- szydełko, robić na szydełku 

huby- pagórki, odległe gospodarstwo lub teren poza wsią

hybel- strug, hebel

hyblować- heblowac

hybotać się- chwiać się, kołysać się

hycel- łowca psów

halbka- połówka, flaszka, butelka

helka- wóz konny

hoje- spodnie

haman- olbrzym, potwór, ktoś ciężki, niezgrabny i niezbyt mądry

huncwot- łotr, szelma, niegodziwiec

hycnąć- skoczyć

haczka- motyka

hejbnąć się- zdobyć się na coś 

hazaj- zając

hista- historia, przedmiot w szkole

I

ino- tylko

inaczy- inaczej

idzim- idziemy

inszy- inny

istny, isny- taki jeden, właśnie ten

J

Jabzo,jabko- jabłko

jadaczka, japa- gęba

japa- również dziura w odzieży

juchta- chuligan, łobuz

judy- uda

jaczka- kaftanik, bluzka,marynarka

jucha, juszka- krew

jupa, jupka, jaka-kurtka

jagniok- jagnię

jak bóndź- jak bądź

jak noleży- porządnie, jak należy

je- jest

jednaki- jednakowy

jedyn- jeden

jeno- tylko

ji- je obiad, lub jej

jo- ja albo tak

jagata- gęś

K

kabza- torba na pieniądze

kachel- kafel, element pieca kaflowego

kachlok- piec kaflowy

kaczoki- kaczeta

kajet- zeszyt

kalafa- twarz

kałdón- gruby brzuch

kaminniok- kamienny garnek do mleka, śmietany

kamloty- kamienie

kana- duża bańka na mleko

kanka- mała banka na mleko

kaniflorek- materiał wybuchowy używany przez młodzież na Wielkanoc do " strzelania z kluczy"

kantówka- krawędziak

kapka- odrobina

karmelki- cukierki

 katana- wierzchnie okrycie, bluza, kurtka

kawalóndek- kawałek, odrobinka

każden- każdy

kiecka- suknia

kierda- locha, maciora, wieprz

kierdy- plotki

kieszyń- kieszeń

kipa- niedopałek papierosa lup duży wiklinowy kosz z dwoma uszami (uchwytami)

klofta- coś dużego lub ciężkiego albo duzy kawał drewna

kista- skrzynia

kijanka-krótka deszczułka z rączką do prania bielizny przez wybijanie brudu 
Kiszka-kaszanka
Kiszónka- kiszonka
Kiżenka, kieżynka-  naczynie z ubijakiem do robienia masła
Klamoty- graty

knyp- nóż
Kminić- mówić, gadać
Klara-światło oslepiajace
klipa- gra regionalna
Kielczyć się- śmiać się
klofta- pogard. gruba, ociężała kobieta 
klumpy-buty z drewnianymi spodami
kluszczonka- woda po gotowaniu makaronu lub klusek
kłaki- włosy
klamot- kamień
kluk, kluka-nos
kolebać- kołysać
knyp-nóż
knypek- mały nóż, nożyk
kobita- kobieta, żona
Kojfnonć, kojtnonć- umrzeć 
kokoszka- młoda kura
kole- obok, przy
kolibka-kolebka, kołyska
kolonialka- sklep spożywczy
kopanka- miska do wyrabiania ciasta na chleb
koprowina- miedź
kopystka, kopycha- drewniana łyżka
kołtun- skręcone, zaplątane, brudne włosy
korzónek-, korzyń- korzonek, korzeń
kozieł- kozioł, także nazwa gry regionalnej 
kociamber- kot
korbol- dynia
krajrzoga- piła tarczowa
krakowiok- krakowiak
krydyns- kredens, bufet
krowiniec- krowieniec, krowie placki
króng, kryngu-krąg, kręgu
krukiewka-uchwyt, drewniana rączka
krużowaty- człowiek z kręconymi włosami
Krychane kartofle- tłuczone ziemniaki,puree
kryda- kreda
krystek- okrągły piecyk stalowy lub żeliwny na węgiel( takze kurierek, fajerek)
Krzan- chrzan
krzesny- chrzesny
Kściny- chrzciny
ksinga- książka
ksingorz- księgarz
ksinżyc- księżyc
ksiónżka- książka
któryndy bóndź- którendy bądź, obojętnie którendy
kubaba- ziele angielskie
kuchnia- piec do gotowania
kuchorz- kucharz
kuchynka- kuchenka
kucier, kuczer- furman, woźnica
kuć- także kłuć
kufa- beczkowóz
kufajka- waciak, ciepła przeszywana kurtka szyta na watolinie
kujawiok- kujawiak
kulosy- nogi
kómbinacja- kombinacja
kómbinerki- kombinerki, szczypce
kumoszka, kumoter- kuma, kum
kurok, kurak- kogut
kurynda-pismo przekazywane od domu do domu w formie obwieszczenia
kutwa- skąpiec, złośliwiec
kwarta, kworta-litrowy garnek z jednym uchem
kyndzior- kędzior, lok
kromka- piętka chleba
kumpela- koleżanka
kupać- kupować
kremrować-płytko wzruszyć ziemię,np.  zaorać płytko ściernisko
kuzaj- kuzyn

L

laba- wypoczynek, przyjemność

lachnąć- pocałować

laczki- papcie, obuwie domowe

lafirynda- kobieta wyzywająco ubrana

lajsnąć- kupić, sprawić sobie coś

land- wieś

langus- długas

lapa- klasa

latoperz- nietoperz

latosi- tegoroczny

latoś- w tym roku

latowy- letni

latówka- letni wychów bydła

laubzyga- piłka do cięcia sklejki

leberka- wątrobianka

lekciejszy- lżejszy

leloch= pieszczoch, maminsynek

letkie- płuca świni

leźć- iść, łazić

licki- lejce, cugle

ligęza- niedojda, ciamajda

likarstwo- lekarstwo

listowy- listonosz

liść bobkowy- liść laurowy

liter- litr

litkup-zwyczaj zapijania dobitego targu, wódka fundowana przez nabywcę

lgnąć- grzęznąć, zapadać się

lofer- powsinoga, łazęga, ktoś kto nie może usiedzieć w domu

lofrować- włóczyć się, łazikować, lenić się

lola- kij, pałka

lompy- ciuchy, odzież

lontrus- łobuz, chuligan

lorbas- kawał chłopa, urwis, chuligan

lotać- latać, biegać, marnować czas, obijać się, bumelować, wałkonić się

lufcik- małe, dodatkowe okienko w dużym oknie

luj- chuligan, łobuz

lujówka- czapka z daszkiem

lumpy- niechlujne ubrania, chuligani

 

 

Ł

łapawice- rękawice 

łata- szmata

łazynga- wędrowiec, powsinoga

łe tam- ach tam (wykrzyknik)

łechtać- łaskotać

łynty- łodygi ziemniaków( również łynta- wysoki człowiek)

łobiod- obiad

łoblotany- obeznany

łobstalować- zamówić, zarezerwować

łochronka-przedszkole

łod- od

łogónek- kolejka w sklepie

łokónek- mały okoń

łołówek- ołówek

łoński rok- zeszły rok

łopciónć- obciąć 

łornół- szybko ruszył, szybko pobiegł

łowca- owca

łón- on

łóna- ona

łónka- łąka

łynciny- łodygi ziemniaków

łyngol- ktoś wysoki

łyskać się- błyskać się

M

machorka- tytoń do fajki

maciek- żołądek

maciora- locha
madrac- materac

majsel- przecinak

majlfut- wypad na łono natury, wycieczka

maluda- maluch, małe dziecko

mónczka- krochmal

mónczkować- krochmalić

merta- mirt

meter- metr

mglić- mdlić, nudzić( nudności)

miałki- płytki, sypki

mić cykora- bać się

mić dryg- umieć dobrze coś robić, mieć do tego predyspozycje

mić- mieć

miesiónc- miesiąc

minso- mięso

minszać- mieszać

minta- mięta

mintówka- miętówka

miszkać- mieszkać

miszkanie- mieszkanie

mizdrzyć się- przymilać się

mliczornia- mleczarnia

mliczorz- mleczarz

mliko- mleko

młodzie- drożdże

młócarnia- młocarnia

młynorz- młynarz

mni- mniej

mnijszy- mniejszy

modrok- chaber, bławatek

modrokowy- niebieski

modrzyć- barwić ultramaryną

moknónć- moknąć

mordynga- mordęga

mosióndz- mosiądz

móm- mam

mómynt- moment

mónczka- krochmal

móndry- mądry

mónż- mąż

mudzić- marudzić, zajmować niepotrzebnie czas, tracić czas

mulorz- murarz

musowo- obowiązkowo, koniecznie

mutra- nakretka

muzykanty- orkiestra

mycka- czapka

mylinie( mielinie)- mielenie

myndel- mędel

myntny- mętny

myślić- myśleć

mucia- matka

matynka- matka zdrobniale

muły-muskuły

mus- konieczność

mieć ptapty- być niedorozwiniętym umysłowo

ma sztycha- jest nadpsute

makiełki, makiołki- kluski z makiem na słodko( potrawa wigilijna)

N

nabierka- łyżka wazowa 

nadzierać się- krzyczeć

nagrygolić- napisać niestarannie, nagryzmolić 

nahajcować- napalić

napalony- zawzięty, bardzo pragnący czegoś  

na barana- nieść kogoś na plecach

na chybcika- robić coś szybko, niedokładnie

na gorónco- na gorąco

na podoryndziu- pod ręką, na podorędziu

na poprzyk- na poprzek

na potym- na potem

na późnij- na później

na pryndce- naprędce

na przedej- na sprzedaż

na przestrzoł- na przestrzał

na  przybość- bez skarpet

na rymby- włożyć coś, ubrać na odwrotną (lewą) stronę

na sprzedoż- na sprzedaż

na szage- na ukos, na skróty

na trzyźwo- na trzeźwo

na wirzchu- na wierzchu

nabożyństwo- nabożeństwo

nacychować- zaznaczyć

nad ranym- nad ranem

nadarymnie- nadaremnie

nadónsany- nadąsany

nadónżyć- nadążyć

nadynty- nadęty, napuszony

najpszód- najpierw

naleźć- znaleźć

naliwać- nalewać

naliwka- nalewka

namknónc się- usunąć się,przesunąć się

namolny- natrętny

naobkoło- dookoła, naokoło

napinty- napięty

napómknónć- napomknąć, wspomnieć

naprowdy- naprawdę

napynd- napęd

narościć się- osiągnąć dojrzałość

naroz- naraz, nagle

naryncze- naręcze

narzeczóno- narzeczona

narzóndzać- cerować, naprawiać odzież

narzykać- narzekać

narzyndzie- narzędzie

nasioć- nasiać

natynżoć- natężać

nawiónzka- nawiązka

nawiźć- nawieźć

nawlic- nawlec

nawożynie- nawożenie

nazad, nazod- do tyłu ( komenda do konia)

naźryć- nażreć

niecirpióncy- niecierpiący

niedołynga- niedołęga

nietopyrz- nietoperz

nima- nie ma

no- potwierdzenie, tak

norac się- brudzić

nygus- leń

nyncić- nęcić

nyndza- nędza

nyndzorz- nędzarz

nynkać- nękać

nynać- spać

nadra- pazucha, zanadrze

nicpoty- niegrzeczny, niedobry

nyny- spanie

nyrol- skąpiec

nuplać- ssać

narychtować- przygotować

O

obaczyć- zobaczyć

obalić- przewrócić

obcyngi- obcęgi

obicać- obiecać

obirać- obierać

oblic- oblec, założyć

oblotany- obeznany, światowy

oblyc się- ubrać się

obłuczyć- założyć ( pościel, ubranie)

oboczyć- zobaczyć

objinty- objęty

obojintny- obojętny

obrok- pasza dla konia

obstalować- zamówić

obtoknónć- opłukać naczynie w wodzie

obzorgować- postarać się o cud

obżyrac się- obżerać się

ochyndorzyć- doprowadzić z grubsza do porządku

ociec- ojciec

ocinżały- ociężały

ocióngać- obciągać

ocirać- ocierać

obirać- obierać

odginty- odgięty

odrómbać- odrąbać

odrynczny- odręczny

odsłónić- odsłonić

odsónczyć- odsączyć

odświntny- odświętny

ofuknónć- obrazić się, zripostować

ogacić- ocieplić przed mrozem

ogiń- ogień

oglóndać- oglądać

okróngły- okrągły

okrónżynie- okrążenie

okryng- okręg

okulory- okulary

opliść- opleść

oprzóntać- oprzątać, nakarmić zwierzęta

oprzynt- oprzęt ( jak wyżej)

oprzytómnić- oprzytomnieć

opuchninty- opuchnięty

orka na zogón- orka na zimę

oryndować- orędować

oryndzie- orędzie

orynż- oręż

osiónść- osiąść

ospa- śruta, pasza dla zwierząt

osprzynt- osprzęt

ostać- zostać

ostrzóny- ostrzony

ostrzynie- ostrzenie

oswojóny- oswojony

otrymby- otręby

otwirać- otwierać

owczorz- owczarz

ozimbinie- oziębienie

ozorgować- zamówić

ożeszty- Ach ty( wyrażenie złości, dezaprobaty)

ożynić- ożenić

odbuchło- odbiło

obkład- kompres, np. wędlina czy ser na chlebie

obśrupany- wyszczerbiony

odpicować się- wystroić się

odpicowany- wystrojony, elegancki

ogarnąć się- oporządzić się

oglądnąć- obejrzeć

opyplany- brudny, umorusany, niechlujny

obewrotny- obrotny, sprytny, zręczny

ogróżka- dreszcze gorączkowe

opałka- koszyk

Ó

ón- on

óna- ona

P

 Pajda- gruba skiba chleba

pamintać- pamiętać

paminć- pamięć

papiros- papieros

papirówka- papierówka

paplina- topola

patefon- adapter

patyk- kojec w chlewie

pazłotko- folia aluminiowa

pelić- pleć

pepłać- brudzić

pieczora- pieczara

pieczyntować- pieczętować

pieczyń- pieczeń

Pielić- pleć

pierduśnica- plotkara

pierdziołka, pierdałka- owoc dzikiej gruszki

pirón- piorun, pierun

pijok- pijak

pikny- piękny

pindrzyć się- stroić, upiększać się

pindurynda- chwast silnie trujący, bieluń dzierzawa

pinióndz- pieniądz

pinióndze- pieniądze

pinkny- piękny

pinta- pięta

pintro- piętro

pintrowy- piętrowy

piń- pień

pińść- pięść

pioch- piach

pioć- piać, śpiewać wysokim głosem

piosek- piasek

piosynka- piosenka

pirożek- pierożek

piróg- pieróg

pirwyj- wczesniej

pirze- pierze

pirzyna- pierzyna

pisorz- pisarz

piszczoła- piszczałka

plaski- płaski plómba- plomba

plón- plon

po czymu- po ile

po wiela- po ile

pochrympać- uciąć nierówno, niestarannie

pocióng- pociąg

pocirz- pacierz

poczóntek- początek

poczynstunek- poczęstunek

podbirać- wykopać część bulw ziemniaka nie wyrywając krzaka

poddziesiónto- drugie śniadanie 

podleczóny- podleczony

podliwać- podlewać podług- według

podobiństwo- podobieństwo

podstymp- podstęp

podstymplować- podstęplować

podwolać się- zalecać się

podwyrko, podwórek- podwórze

poincie- pojęcie

pointny- pojętny

polić- palić

polipa- polepa, sufit

połknónć- połknąć

pomindzy- pomiędzy

porómbac- porąbać - niespełna rozumu, głupi

portki- spodnie

poryncz- poręcz

porynczny- poręczny

porzónny- porządny

posiasny- dopasowany do osoby, ergonomiczny

postrónek- postronek, linka

postymp- postęp

pośrupać- poszczerbić, obić, postrzępić

potolać- wygnieść, wydeptać np. łan zboża

potym- potem

potynga- potęga

powróz- sznur, linka

pozbadnónć- pozbaść, wejść komuś na głowę

pólik- policzek

pómidór- pomidor

pómnik- pomnik

pómpa- pompa,ulewa

pónczek- pączek

póńczocha- pończocha

procynt- procent

proszczok- prosię

prónd- prąd

pryndki- prędki, szybki

pryndko- prędko

przebirać- przebierać, selekcjonować

przebrać np. rękę- zwichnąć podczas pracy

przecie- przecież

przedać- sprzedać

przednówek- okres przed żniwami

przekónska- przekąska

przepełnióny- przepełniony

przerażóny- przerażony

przerómbać- przerąbać

przerymbel- przerębla

przesónd- przesąd

prześciradło- prześcieradło

prześwicać- przeświecać

przetrejbować- zmielić ziarno, przemielić

przewalić się- przewrócić się 

przezimbinie- przeziębienie

przybość- chodzić na boso, lub w butach bez skarpet

przylepka- piętka chleba

przyndza- przędza

przysinga- przysięga

przysiónść- przysiąść

przyspieszynie- przyspieszenie

przystympny- przystępny

przytympiony- przytępiony

przywiść- przywieźć

przywlic- przywlec

przywyknónć- przywyknąć

przyzimny- przyziemny

pszynica- pszenica

pszynny- pszenny

ptok- ptak

pucowaty- pulchny, okrągły na twarzy

pugilares- portfel, etui

puszorek- uprząż konia

pyda- laga, bicz

pylić- pleć

pympek- pępek

pynchyrz- pęcherz

pynczek- pęczek

pyndzel- pędzel

pyndzić- pędzić

pynkać- pękać

pyntać się- pętać się

pagować- patrzeć, podglądać

ploga- plaga

polowce- ciężkie sznurowane buty

pódź sa- chodź tu

pecynka- grudka

pyrki- ziemniaki

ploży- sprzyja, dobrze służy komuś

plug- ropa

polica- półka

posowa- pułap

płatnirz- zbierał po wsiach szmaty, dając w zamian drobne, tandetne przedmioty

potykielec- na potykielcu- na poczekaniu

pukwa- pukawka, zabawka do strzelania

pylonka- pielonka, pielenie chwastów

publika- publiczne zgorszenie

poruta- wstyd

parzybroda, parzycha- zupa z kapusty

plyndz- placek ziemniaczany

pana- przebita dętka

peja- wesz, pchła

pener- człowiek z marginesu

penerstwo- margines społeczny

pierdoła- gamoń

pierdoły- głupoty

pkać- pchać

przytośtać- przynieś

podkoziołek- ostatni dzień karnawału


R

rachować- liczyć

raczy- raczej

raszpel= pilnik

rechotać- śmiać sie głośno, rubasznie

rechtać się- mieć ruję(maciora)

reizen tasza- torba podróżna

rejón- rejon

rejwach- zamieszanie, hałas, szum, zgiełk

robok- robak ( gąsienice, owady, chrząszcze itp.)

roguzie- pałka szerokolistna zwana również rogożą

rojber- psotny chłopiec

rosnóńć- rosnąć

roz- raz

rozbirac- rozbierać

rozchemłany- rozpięty pod szyją

rozmaite- różne

rozrucać- rozrzucać

rozwininty- rozwinięty

rozwydrzóny- rozwydrzony

rozżalóny- rozżalony

rónczka- rączka

róndel- rądel

ruk cuk- szybko, spawnie, zgrabnie

rychli- wczesniej

rychło- wcześnie

rychtować- szykować, przygotowywać

rychtyg, rychtyk- w porządku, akurat, czyżby( w przypadku pytania)

rydel- daszek czapki

rymorz- rymarz

ryncznie- ręcznie

ryncznik- ręcznik

rynka- ręka

rynkow- rękaw

ryptura- przepuklina

rzaga- piła do cięcia drewna

rzeszoto- sito

rzeźbiorz- rzeźbiarz

rzeżucha- roślina podobna do trawy z ostrymi brzegami liści (turzyca)

rzodki- rzadki
rzodkie pyry z kaszom- krupnik
rzodkie pyry z kapustom- kapuśniak

rzoga- piła, piłka

rzogować- piłować

rzoszka- piła do drewna

rzónd- rząd

rzóndzić- rządzić

ryczka- stołek, małe krzesełko

rzympolić- rzępolić( krzywo ciąć, lub np. kiepsko grać na jakimś instrumencie, często skrzypce)

rzynsa- rzęsa

rajzować- podróżować

redyska, rediska- rzodkiewka

rumpuć- gęsta zupa jarzynowa

repeta- gęsta zupa na jednodaniowy obiad, dokładka

ryfa- gęba, mina, wyraz twarzy, grymas

rzęchy- łachy, szmaty

rugzak- plecak

reputaśny- odważny, energiczny

S

sagan- ciężki garnek kuchenny, gar

saganek- garnek kuchenny

sekulory- okulary

sieknónć- uderzyć

siekocz- narzędzie z ostrzem z blachy wygiętym w kształcie litery "S" osadzonym na trzonku służące do rozdrabniania ziemniaków, buraków na karmę dla świń, krów, koni

siła- dużo

siora- siostra

siw- siew

skarpyty- skarpety

skarupy, skorupy- naczynia porcelanowe, fajansowe, ceramiczne

sklep- piwnica, ziemianka do przechowywania płodów rolnych okopowych  

skopowina- baranina 

skrzeki, skworki- skwarki, spyrki

słóma- słoma

smaka- apetyt

smary-chłosta, bicie

smeja, smela- gotowane otręby, gotowana śruta na paszę do zwierząt

smrodyna- czeremcha

sodzowka- staw

sóm- są

sprawunki- zakupy

sprzedajta- sprzedajcie

stalować- zamawiać, regulować zegar

statki- naczynia kuchenne

steczka- ścieżka, dróżka polna

stelmach- stolarz

stołek- krzesło 

stołowy pokój- jadalnia

stróna- strona

strugać kartofle- obierac ziemniaki

strychołek- osełka do kosy

stuf, stufiok- kubek metalowy 

suchoty- gruźlica

sumitować się- tłumaczyć się

suszynie- suszenie

swołocz- podły człowiek
swyter- sweter

syr- ser

szablok- fasola

szabrować- kraść

szaga- ukos( iśc na szagę- iść na ukos, na przełaj)

szajerek- budynek gospodarczy do przechowywania drewna

szak- oczywiście, przecież

szak?- czy tak?, prawda?

szczun- gówniarz, dzieciak

szczupok- szczupak

szwung, szwunk- zręczność, sprawność

szkarpyta- skarpeta

szkita- noga

szkloki- landrynki, twarde cukierki

szkrab- dziecko

szmaja, szmania- człowiek leworęczny, mańkut

szmalec, szmolec- smalec

szmuglować- przemycać, spekulować, oszukiwać

szmyrgiel- szlifierka

szpec- ktoś obeznany a jakiejś dziedzinie, lub cwaniak

szperać- szukać, myszkować

szpilorek- szydło, przebijak

sztelwaga- okuty, drewniany element z zaczepami, do którego przymocowuje się orczyki, zamontowany do przedniej części wozu konnego albo narzędzia rolniczego, orczyca

sztrykować- robić na drutach coś z wełny

szturchać- trącać

sztyga- kopka zboża zestawiona ze snopów

szudrać się= drapac się

szukać się- bawić się w chowanego

szońdy- drewniane nosidło do noszenia wody

szut- miał węglowy, także drobny gruz

szwargotać- mówić, mówić po niemiecku

szwejcować- spawać

szwotoły- strzępy, podarta odzież

Szwung- pęd, szybkość, chęć

szwyndać się, wałęsać się, chodzić bez celu

szypa- łopata

siń- sień, przedpokój, korytarz, klatka schodowa

sirminga- niepozorny facet

szachol- szeregowy żołnierz

szajges- cwaniaczek

szkieber, szkop- Niemiec

szkieła- policjant

sznytka- kromka

szplin- głupiec, wariat

sztuba- pomieszczenie, lokal

sztrumble- papierosy

szwerka- siostra

sztyrować- iśc, maszerować 

spążka- drewniana zatyczka

szaflik- drewniane naczynie do wody i mleka

szewiot- wełniana tkanina

szmatnica- szafa lub skrzynia na odzież

szmuchel- oszustwo, kradzież

szybity- wygięty, półokrągły, zaokrąglony

Ś

ślipia- oczy

ślungwa,ślongwa- niezdara, łamaga

śpik- skroń lub ciemiączko u niemowlęcia

śrubsztok- imadło

śrutować- mleć zboże

świntojanki- porzeczki( ale nie czarne)

świniok- świniak, wieprzek

T

tamój- tam

tachać- nosić

taradajka- bryczka

tartajstwo, tałatajstwo- dziadostwo

tasak- maczeta do ogławiania buraków (obcinania liści)    

taśtać, tośtać- nosić, poniewierać, szarpać

tedy- wtedy 

toć- ależ, przecież

tolać się-tarzać się np. w sianie, słomie

tregry- dwuteowniki stalowe, dźwigary

trepy- drewniaki, ciężkie buty

trotuar- chodnik

trowa- trawa

tutka- torebka papierowa

tyrać- ciężko pracować

tryty- buty, nogi

tasz- buda kramarska

tatynek- ojciec zdrobniale

truna- trumna

U

ubrechtać- ubrudzić się, uśmiać się

ukrychać- rozdrobnić ugotowane ziemniaki 

umorusać- wybrudzić 

unorać się- ubrudzić się

uskromnić- posprzątać, uporządkować

usłuchany- posłuszny

uzorgować- postarać się, nazbierać, załatwić

uhajtnąć, uhajtać- uciąć

utorkać się- umoczyć się

wajcha- dźwignia, przekładnia, zwrotnica

wartołka- bąk- zabawka

waserwaga- poziomica

wej- patrz, zobacz

welbunek- strop

westka- kamizelka

wew-  w (wew szafie- w szafie)

wiater- wiatr

wiela- dużo

wirzch- wierzch

wita- wiecie

włóczyć- bronować na polu

włóki- brony

winkiel- róg (kąt prosty)

winkszy- większy

wiónzać- wiązać

wnyki- chłosta

wodnity- wodnisty

wóntpia- wnętrzności

wóntroba- wątroba

wóntróbka- wątróbka

wtrynić- wepchnąć coś gdzieś z trudem, wcisnąć lub wmówić komuś

wuja- wujek, stryjek ale też żartobliwy zwrot do kogoś

wyglóndać- wyglądac, oczekiwać

wygogolony- wydekoltowany

wyjść z klary- odsłonić

wyngiel- węgiel

wynorać się- ubrudzić się

wypiordek, wypierdek-( żartobliwie, wulgarnie) karzeł, knypek, kurdupel, wyskrobek, ostatnie dziecko starszych rodziców

wyrko- łóżko 

wyro- łóżko

wyrychtować- naprawić, doprowadzić do porządku, uporządkować

wyszki-coś wyżej, wejść na wyszki- wejść na drabinę, mebel itp.

wysztafirowany- wystrojony

wziónć- wziąć

wećpić, wćpić- wrzucić

weko- słój do zapraw

węborek, wymborek- wiadro

warka- zupa z mąki na wodzie

wuchta- duża, wielka ilość, duża porcja

wknaić się- wcisnąć się, wleźć gdzieś

wypindaczony, wypindraczony- wystrojony

wódorz, włódorz- włodarz

Z

za pazóchom- pod ubraniem, schować coś pod koszulą

zabirać- zabierać

zabolić- zaboleć

zachrypnónć- zachrypnąc

zachyncić- zachęcić

zachynta- zachęta

zacietrzewióny- zacietrzewiony, zawzięty

zacincie- zacięcie

zacyrować- zacerować

zaczónć- zacząć

zaczóntek- zaczątek

zadzirać- zadzierać

zaglóndać- zaglądac

zainty- zajęty

zajónknónć- zająknąć

zajrzyć- zajrzeć

zajzer-kwas solny

zaklincie- zaklęcie

zakluczyć- zamknąc na klucz

zakorzynić- zakorzenić

zakón- zakon

zakónnik, zakónnica- zakonnik, zakonnica

zakónska- zakąska

zakóntek- zakątek

zakóńczyć- zakończyć

zakrynt- zakręt

zakryntka- zakrętka

zalónżek- zalążek

zamudzać- przeszkadzać, zabierać czas

zaś- później, potem

zawarty- zamknięty

zawdy- zawsze

zdziebołko, zdziebełko- trochę, troszeczkę

zdziebko- trochę

zebuć- zdjąć buty

zezuć się- zdjąć buty 

zeblyc - zdjąć ubranie 

zgnity- zgniły

zielazo- żelazo

zielazny- żelazny

zielsko- chwasty

zimne nóżki- galareta z mięsa

ziorko- ziarno

zlyźć- zejść, zleźć

zmudzić- zmarnować czas

zoboczyć- zobaczyć

zocirka- zacierka

zorgować- robić zapasy

zorgowny- zaradny

zydelek- małe krzesło

zbuki- złe, śmierdzące, zepsute jajka

zbyry- figle, zbytki, hece, zabawy

zhatłać- zniszczyć się pracą

zadryndać- zadzwonić

zgrywus- żartowniś

zaklepka- zasmażka do zupy

zyzol- zezowaty

znorać się- wybrudzić się

zynder- łobuz, nierób

Ż 

żgajek- maluch, maluda

żóna- żona

żónaty- żonaty

żupon- kubrak, kamizelka

żuponek- kubraczek

żylok- żylak

żympolić- miernie grać na instrumencie muzycznym

żynić-żenić

żyr- karma dla zwierząt

żgak, żgok-kolec, zadra

żybura- mętna ciecz

żurak- garnek lub dzbanek w którym wyrabia się żur

Ź

źrybok-źrebię, młode zwierzę z rodziny koniowatych

źryć- żreć, pogardliwie jeść