Historia

Nazwa Askaukalis pojawia się w dziele „Geografia” napisanym przez Klaudiusza Ptolemeusza – najsłynniejszego geografa i astronoma starożytności w połowie II wieku. Autor zawarł w nim całą wiedzę geograficzną o ówczesnym świecie. W Barbaricum – obszarze Europy poza granicami Cesarstwa Rzymskiego podaje on nazwy najważniejszych, znanych mu miejscowości, usytuowanych liniowo wzdłuż szlaków handlowych. Askaukalis wraz z Kalisią i Setidavą figuruje w jednej z takich linii. Są to najstarsze nazwy miejscowości na obszarze ziem polskich znane ze źródeł pisanych. Po upływie prawie dwudziestu wieków Julian Pater – mieszkaniec Kruszy Zamkowej znalazł na swoim polu doskonale zachowaną srebrną monetę. Był to denar wybity za panowania cesarza Antonina Piusa, sprawującego rządy w latach 138-161, a więc w czasie ukazania się dzieła Ptolemeusza. W latach 1973-1977 na polu odkrywcy (Juliana Patera) przeprowadzone zostały archeologiczne badania wykopaliskowe kierowane przez Profesor Aleksandrę Coftę-Broniewską z Instytutu Prahistorii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W wyniku tych badań odsłonięto pozostałości rozległej, unikanej osady z przełomu starej i nowej ery. Na tej podstawie inicjatorka badań – Aleksandra Cofta-Broniewska sformułowała śmiałą hipotezę utożsamiającą tę osadę z ptolemeuszowym Askaukalis. Po kilkudziesięcioletniej przerwie badania zostały wznowione. Ich nadrzędnym celem jest konieczność uchronienia tego obiektu – unikalnego dla dziedzictwa kulturowego społeczności Kujaw przed rabunkiem przez nielegalnych „poszukiwaczy skarbów”, posługujących się wykrywaczami metali.